Tư vấn sức khỏe: Bệnh béo phì là gì?

Theo nghiên cứu gần đây của Tổ chức Y tế Thế giới, có khoảng 1/3 dân số bị thừa cân hoặc béo phì, thường rơi vào độ tuổi trưởng thành. Trong khi đó, khoảng 40 triệu trẻ em dưới 5 tuổi đứng trước nguy cơ béo phì. Mặc dù thuật ngữ “béo phì” được sử dụng khá phổ biến, nhưng đa phần chúng ta chưa rõ khái niệm cụ thể. Vậy bệnh béo phì là gì?

Như thế nào là mắc bệnh béo phì?

Một người được xem là mắc bệnh béo phì khi cơ thể tích tụ quá nhiều trọng lượng mỡ quá mức, gây ảnh hưởng đến sức khỏe. Béo phì là một căn bệnh khá phổ biến trên toàn thế giới, khoảng 30% dân số mắc bệnh, nhất là các nước phát triển và đang phát triển.

Để nhận định thể trạng gầy hay béo của một người, các chuyên gia dựa vào chỉ số khối cơ thể (BMI). Chỉ số BMI là phép toán kết hợp chiều cao và cân nặng của một người, dựa vào kết quả BMI người ta có thể xác định cân nặng có phù hợp với chiều cao, giới tính cũng như tuổi tác của họ hay không.

Chỉ số BMI được tính bởi công thức

BMI = cân nặng(chiều cao)2

Phân loại Chỉ số BMI
Gầy <18.5
Bình thường 18.5 – 24.9
Thừa cân 25
Tiền béo phì 25-29.9
Béo phì >29.9

Lưu ý: chỉ số BMI không phù hợp với vận động viên, người hoạt động mạnh, trẻ em và phụ nữ mang thai.

Nếu một người đang trong tình trạng thừa cân hay béo phì sẽ làm tăng nguy cơ mắc một số bệnh liên quan như rối loạn chuyển hóa, viêm khớp và ung thư. Trong đó, hội chứng rối loạn chuyển hóa sẽ tập hợp một số triệu chứng bệnh như tiểu đường type 2, tăng huyết áp và tim mạch.

Tìm hiểu một số nguyên nhân gây béo phì

a/ Tiêu thụ quá nhiều calo

Một số người tiêu thụ quá nhiều calo hơn là sử dụng chúng làm năng lượng hoạt động. Do đó, lượng calo sẽ được tích tụ dần dần và chuyển hóa thành các tế bào mỡ hay chất béo trong cơ thể. Điều này có thể dẫn đến thừa cân và gây béo phì

Ngoài ra, một số thực phẩm có khả năng gây tăng cân nhanh chóng, đặc biệt là thực phẩm chứa nhiều chất béo và đường. Chẳng hạn , các thực phẩm chiên rán, thức ăn nhanh như hamburger, hotdog; các thực phẩm từ sữa, đồ đóng hộp chứa đường như nước ngọt, sốt cà chua,…

Những người ăn chay vẫn có nguy cơ mắc bệnh béo phì vì các loại rau củ tinh bột như khoai tây, khoai lang và chất béo từ thực vật như hạt mè, bơ, đậu phộng,.. cũng góp phần làm tăng cân nhanh chóng nếu ăn quá nhiều và ít vận động phù hợp.

b/ Thiếu hoạt động thể chất

Đi ngược lại sự phát triển của xã hội, con người ngày càng ít vận động hơn. Họ thích làm việc văn phòng hơn là lao động chân tay, họ thích ngồi yên vị chơi game hơn là tham gia các hoạt động ngoài trời, họ thích di chuyển bằng xe máy hơn là đi bộ hoặc đi xe đạp,…

Chính sự đáp ứng nhu cầu con người ngày một cao nên vô tình làm tăng sự lười biếng vận động cơ thể. Do đó, càng ít vận động, lượng calo càng ít bị đốt cháy, tích tụ ngày càng nhiều dễ gây thừa cân và béo phì.

Sự vận động của cơ thể có ảnh hưởng đến hormone và tác động đến cơ chế chuyển hóa thức ăn. Nghiên cứu chỉ ra rằng, hoạt động thể chất giúp cân bằng insulin, nếu insulin không ổn định có thể dẫn đến tăng cân. Hoạt động thể chất thường xuyên được xác định là yếu tố chính góp phần duy trì sức khỏe tốt và ngăn ngừa nguy cơ bệnh tật.

Các hoạt động thể chất không nhất thiết phải diễn ra trong phòng tập gym hay câu lạc bộ thể hình, thay vào đó, chúng ta nên dành khoảng 30 phút mỗi ngày cho việc chạy bộ, đi xe đạp, làm việc nhà,… đây cũng là những hoạt động được xem như vận động thể chất.

c/ Ngủ không đủ giấc

Nghiên cứu chỉ ra rằng thiếu ngủ có thể dẫn đến tăng cân vì nó làm thay đổi nội tiết tố làm tăng cảm giác ngon miệng.

Các nhà nghiên cứu đã xem xét bằng chứng cho hơn 28.000 trẻ em và 15.000 người lớn ở Vương quốc Anh từ năm 1977 đến 2012. Năm 2012, họ kết luận rằng thiếu ngủ làm tăng đáng kể nguy cơ béo phì ở cả người lớn và trẻ em.

Khi một người không ngủ đủ, cơ thể họ sẽ sản sinh ra ghrelin, một loại hormone kích thích sự thèm ăn. Đồng thời, việc thiếu ngủ cũng dẫn đến việc sản xuất leptin thấp hơn, một loại hormone ngăn chặn sự thèm ăn.

Theo nghiên cứu gần đây của Tổ chức Y tế Thế giới, có khoảng 1/3 dân số bị thừa cân hoặc béo phì, thường rơi vào độ tuổi trưởng thành. Trong khi đó, khoảng 40 triệu trẻ em dưới 5 tuổi đứng trước nguy cơ béo phì. Mặc dù thuật ngữ “béo phì” được sử dụng khá phổ biến, nhưng đa phần chúng ta chưa rõ khái niệm cụ thể. Vậy bệnh béo phì là gì?

d/ Rối loạn nội tiết

Một nhóm nghiên cứu từ Đại học Barcelona đã cung cấp manh mối về con đường vận chuyển của fructose lỏng trong các loại đồ uống có thể chuyển hóa năng lượng lipid và dẫn đến hội chứng gan nhiễm mỡ và rối loạn chuyển hóa.

Như đã đề cập, các đặc điểm của hội chứng chuyển hóa bao gồm tiểu đường type 2, tăng huyết áp và tim mạch. Đặc biệt, những người béo phì có nhiều khả năng mắc hội chứng chuyển hóa.

Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng “lượng đường fructose tăng có thể là một yếu tố dự báo quan trọng về nguy cơ trao đổi chất ở người trẻ tuổi”. Họ khuyến cáo thay đổi chế độ ăn uống của những người trẻ tuổi nhằm ngăn chặn những vấn đề này.

Nên hạn chế sử dụng các thực phẩm chứa syrup có hàm lượng fructose cao như nước sốt chứa phụ gia, nước tăng lực, nước trái cây hay các loại thực phẩm đóng hộp,… Ngoài fructose, một số sản phẩm cũng chứa các chất làm ngọt khác (đường tinh luyện), cũng ảnh hưởng đến sức khỏe.

e/ Ảnh hưởng bởi gen

Một gen bị lỗi, có liên quan đến chất béo và gây nên béo phì (gọi là FTO). Hoạt động của gen FTO có thể ảnh hưởng đến khả năng béo phì của một người vì nó ảnh hưởng đến lượng ghrelin mà một người mắc phải.

Trong một nghiên cứu liên quan đến 250 người mắc chứng rối loạn ăn uống, được công bố trên Plos One năm 2017, các nhà nghiên cứu cho rằng các khía cạnh của FTO cũng có thể đóng một vai trò trong các điều kiện, chẳng hạn như ăn nhạt và ăn theo cảm xúc.

f/ Thuốc theo toa

Một số loại thuốc theo toa cũng có thể dẫn đến tăng cân. Chẳng hạn,

  • Thuốc chống loạn thần không điển hình, đặc biệt là olanzapine, quetiapine và risperidone.
  • Thuốc chống co giật và chất ổn định tâm trạng, và đặc biệt là gabapentin
  • Thuốc hạ đường huyết, như tolbutamide, glucocorticoids dùng để điều trị viêm khớp dạng thấp
  • Một số thuốc chống trầm cảm

Tuy nhiên, một số loại thuốc có thể dẫn đến giảm cân. Bất cứ ai đang bắt đầu một loại thuốc mới nên hỏi bác sĩ của họ xem thuốc có khả năng có ảnh hưởng đến cân nặng không, để thuận lợi trong việc kiểm soát cân nặng kịp thời.

Một cách tổng quát, tỉ lệ mắc bệnh béo phì ngày càng gia tăng đến mức báo động, hầu hết mọi lứa tuổi đều có nguy cơ mắc bệnh béo phì – một trong những nguyên nhân dẫn đến bệnh tiểu đường, tim mạch, rối loạn chuyển hóa. Do đó, chúng ta cần tìm hiểu rõ nguyên nhân cũng như tác hại để có giải pháp điều trị đúng đắn, ngăn ngừa kịp thời các bệnh liên quan.